Jean Dominique Larrey ← 

Inhoud
Start
Jean Dominique Larrey
 
Jean Dominique Larrey is ongetwijfeld de grootste legerchirurg geweest, dien de wereld ooit gekend heeft.
Gevormd in een tijdperk van geweldige sociale veranderingen, - vóór, tijdens en nà de Fransche Revolutie - had hij bovendien in het leger van Napoleon een leerschool, zooals geen enkel legerchirurg er ooit een gehad heeft.
Daarenboven was Larrey een edel mensch in den waren zin des woords, die steeds eerlijk, temidden der grootste corruptie, zijn plicht vervulde. Napoleon schreef van hem, toen hij in ballingschap op St. Helena was: "C'est le plus honnête homme que j'ai connu; si jamais l'armée élève une colonne à la reconnaissance, elle doit l'ériger à Larrey."1)
Zijn geheele vruchtbare leven is één aaneenschakeling van bewijzen voor zijn opvatting van plichtsgevoel en trouw.
Het was hem niet genoeg de gewonden te verzorgen, die naar hem toegebracht werden of die zelf zijn hulp zochten, neen, - hij rustte niet alvorens hij de gewonden uit het gevecht gehaald had en hen in veiligheid had gebracht.
Hij was een held, die uitsluitend leefde voor zijn taak: hulp aan de gewonden op het slagveld. Zijn opofferingsgezindheid was legendarisch en niets was hem te veel voor zijn soldaten, die hem "notre Père" noemden. Hij was een groote stimulans voor hunne dapperheid, wanneer zij hem voortdurend bezig zagen temmidden der gewonden. Zonder onderscheid van rang of stand behandelde hij het eerst de ernstige gewonden en hij gunde zich geen rust alvorens de laatste patient verzorgd was.
Bovendien nam hij bij elk veldhospitaal de noodige maatregelen om de hem toevertrouwde gewonden buiten het bereik van den vijand te houden. Hier toonde hij zich naast een goed chirurg, een buitengewoon organisator en een uitstekend tacticus.
Het is opmerkelijk dat Napoleon, die Larrey toch zeer waardeerde en hem in menig opzicht boven zijn generaals stelde, zijn buitengewone verdiensten niet op denzelfden voet beloonde. Wanneer na een gewonnen veldslag de verschillende generaals begiftigd werden met dotaties, welke in de millioenen francs liepen, werd Larrey heel dikwijls vergeten, en hoewel hij zich wel eens in zijn correspondentie met zijn vrouw en zijn vrienden daarover beklaagde, heeft hij altijd met dezelfde liefde zijn bijna bovenmenschelijke taak vervuld.
Na Napoleon's terugkeer van Elba was Larrey een der eersten, die hun diensten aanboden. Op dat oogenblik besefte Napoleon pas, dat Larrey, die niettegenstaande zijn hooge legerfunctie vaak met geldzorgen had te kampen gehad, wel zeer slecht voor zijn verhven werk, zijn trouw en aanhankelijkheid, beloond was.
Hij begroette Larrey met de woorden: "Je ne suis pas étonné de votre empressement. Depuis longtemps je connais votr fidélité; mais j'ai le regret et je tiens à vous le dire, de n'avoir pas assez fait pur honorer vos services et de vous avoir laissé sans fortune. Comptez que je trouverai l'occasion de vous récompenser des sacrifices que vous avez faits et du dévouement aus blessés."2)

Bij zijn laatste wilsbeschikking vervulde Napoleon deze belofte. Het staat thans wel vast, dat Larrey te Baudéan in de Pyreneën werd geboren op 8 Juli 1766, nadat men, als gevolg van het verlorengaan van de geboorteregisters, lang over den juisten geboortedatum in onzekerheid heeft verkeerd.3)
Na het overlijden van zijn vader werd de opvoeding van Larrey, die toen nog slechts dire jaar was, toevertrouwd aan pastoor Grasset; deze bracht hem naast de noodige kennis tevens hooge begrippen bij van ridderlijkheid en vaderlandsliefde en hardde hem tegen lichamelijke vermoeienis.
Op 14 jarigen leeftijd begaf de jonge Larrey zich te voet naar Touluse, waar zijn oom, Alexis Larrey, hoofdchirurg was aan het hospitaal St. Joseph de la GRave, en professor aan het "Collège de Chirurgie". Deze ontving hem als een zoon en belastte zich met de wetenschappelijke vorming van den aanstaanden medicus. Larrey toonde bijzondere belangstelling in de ontleedkunde, en bereidde na een jaar reeds de colleges in anatomie voor van zijn oom, die daartoe door zijn overige drukke werkzaamheden moeilijk den tijd kon vinden.4) Op 15-jarigen leeftijd repeteerde hij reeds anatomie en algemeen werd de aandacht getrokken door de kennis en den werklust van den jongen, die door zijn ijver tevens zijn dankbaarheid jegens zijn oom wilde toonen. In 1785 werd hij bij het beantwoorden van een prijsvraag bekroond met den eersten prijs en noodigde men hem uit colleges te geven aan de geneeskundige school te Toulouse.
Onder de strenge maar liefdevolle leiding van zijn oom werd hij spoedig chef de clinique en opereerde hij reeds zelfstandig, terwijl een publicatie over beeneter hem een onderscheiding van de stad bezorgde.5)
In Augustus 17876), na 7 jaren medische studie en op 21-jarigen leeftijd begaf Larrey zich, gezond maar arm, te voet naar Parijs om daar zijn honger naar wetenschap verder te stillen.
Het was alsof Parijs toen reeds onder den druk stond van den naderenden storm; van vooruitgang op cultereel gebied en van werkzaamheid der wetenschappelijke vereenigingen was weinig te bespeuren. Dank zij de introductie van zijn oom kon Larrey de colleges volgen van Louis in het Collège de Chriturgie en de kliniek van Desault in het Hôtel de Dieu, maar spoedig waren zijn financiën uitgeput en moest hij omzien naar middelen om in zijn levensonderhoud te kunnen voorzien. Het geluk diende hem.
De vlootintendant te Brest vroeg een arts voor schip, dat voor een langdurige reis zou uitzeilen: na een vergelijkend examen werd Larrey aangenomen. Op weg van Parijs naar Brest had hij nog gelegenheid een collega uit den nood te redden door hem ter zijde te staan bij de operatie van een beklemde breuk. Te Laval bezocht hij het beboortehuis van Ambroise Paré, den grooten chirurg uit de XVIe eeuw. Op 4 October 1787 te Brest aangekomen moest hij eerst nog een examen afleggen en wer hij daarna geplaatst aan boord van het fregat "La Vigilante". Hier begon hij onmiddellijk de noodige hygiënische maatregelen te nemen. Het schip werd van onder tot boven gereinigd en hij beijverde zich de matrozen gevoel voor zindelijkheid bij te brengen door hen te wijzen op de groote gevaren, verbonden aan de lange scheepsreis, die de bescherming van de Fransche visschersvloot op de kusten van New Foundland ten doel had.
In September 1788 keerde hij met een gezonde bemanning in Brest terug. Het schip werd uit de vaart genomen en Larrey toog weer, rijker an ervaring en met een beetje geld op zak, naar Parijs, waar hij aankwam op een tijdstip dat er tengevolge van de hevige koude een onbeschrijflijke ellende heerschte en de verbittering tegen het koningshuis zienderoogen toenam.
Men had het gevoel alsof men op een vulkaan leefde, die elk oogenblik tot uitbarsting kon komen en het behoefde dan ook in het geheel geen verwondering te baren, dat er van een wetenschappelijke ontplooiïng niet veel sprake kon zijn. Aan de vereeniging "Société Médicale d'Emulation", door Larrey met Bichat en Corvisart opgericht, was slechts een zeer kort leven beschoren.
De straatgevechten brachten Larrey voor het eerst in aanraking met oorlogsverwondingen. De gewonden werden allen binnengebracht in het Hôtel de Dieu, waar Larrey Desault terzijde stond en reeds hier besefte hij de groote waarde van spoedig ingrijpen bij dit soort verwondingen. Hier leerde hij tevens van Desault, hoe een gecompliceerde wonde tot een eenvoudige gemaakt werd, door de wondranden recht af te snijden en daarna aan elkaar te hechten, een principe vóór Desault onbekend.
Intusschen kwam een betrekking vrij onder Sabatier en Larrey wist zich bij een vergelijkend examen van de veertig candidaten als nummer een te plaatsen. Hij was er nu van overtuigd, dat hij eindelijk vasten voet in Parijs had gekregen en dat hij de hand had weten te leggen op een betrekking, welke zijn geldzorgen verdreef en hem tevens in staat stelde zijn kennis uit te breiden.
Maar tot zijn groote verwondering en verontwaardiging werd een beschermeling van een der leden van het Ministerie Necker in zijn plaats benoemd. Een protest, ondersteund door Sabatier, die Larrey gaarne in die betrekking gezien had, bleef zonder gevolg. Het bleek dat Larrey van de lijst geschrapt en een ander candidaat in zijn plaats gesteld was.
Dit was een slag voor den harden werker, die eindelijk de vruchten van zijn studie zou gaan plukken en dit staaltje van oneerlijke protectionisme is hem zijn heele leven bij gebleven. Toen hij later zelf zijn personeel kon kiezen heeft hij steeds zonder uitzondering, de beste kracht genomen en keerde hij zich tegen elkeen, die de zijns inziens rechtvaardige keuze wilde beïnvloeden. Zelfs Napoleon is het niet gelukt in Egypte Cousté benoemd te krijgen in een betrekking, toen Larrey vond dat Vattat daar beter voor geschikt was.
Bij het uitbreken der Revolutie was Larrey een der eersten, die zich bij de opstandelingen aansloten. Hij organiseerde een corps vrijwilligers, maar doordat zij niet tijdig van wapens voorzien werden konden deze niet daadwerkelijk deelnemen aan de bestorming der Bastille.7) Wel betrok dit corps, na den val der Bastille op 14 Jui, de wacht en bleef Larrey tot October onder de wapenen. Hij verklaart dat de militaire dienst voor hem niet vermoeiend was; integendeel, de dienst was voor hem een ontspanning, gehard als hij was tegen elke lichamelijke inspanning.
De verwarring werd in Parijs hoe langer hoe grooter, vooral toen door de afkondiging van de krijgswet het aantal straatgevechten en daarmede dat der gewonden snel toenam. Hier was Larrey in zijn element bij de verzorging der gewonden en zijn ijver dreef hem zelfs over de barricaden heen om de gewonden te halen. Zelfs werd hij eenmaal door de geregelde troepen tusschen de opstandelingen gevangen genomen, toen hij daar bezig was met de verzorging der gewonden. Hij had het aan de tusschenkomst van Bailly te dnken dat hij niet in de gevangenis gezet werd.
Onder de leiding van Sabatier en Desault breidde hij zijn chirurgische kennis steeds verder uit en voelde Larrey zich meer en meer tot het militiaire leven aangetrokken. Hij werd naar Brest ontboden, waar men hem vanwege zijn verdiensten tijdens de eerste scheepsreis, weer een soortgelijke betrekking aanbood, nu aan boord van de "Jupiter". Doch na een verblijf van twee maanden te Brest, keerde hij op aansporing van Sabatier naar Parijs terug, daar deze hem aan een betrekking in Parijs kon helpen.
Zijn ideaal, legerchirurg te worden, leek hem echter onbereikbaar. Doch plotseling, 11 Juli 1792, ij den noodkreet "La patrie en danger" voelde Larrey dat zijn kans geokmen was. Het enthousiasme der jeugdige republikeinen was geweldig en in korten tijd was er een leger op de been, dat optrok tegen de vijanden der republiek.
De eerste overwinningen van dit slecht uitgeructe leger deden den strijdlust nog toenemen en spoedig trok een armee van 40000 man naar den Rijn. Toen dit Rijnleger geplitst werd in twee deelen, werd Larrey ingedeeld bij den rechter vleugel, welke onder de bevelen van Custine optrok naar Landau. Als chefs van den geneeskundigen dienst werden aangewezen Lorenz, Lombard en Sabatier, maar spoedig werd Sabatier vanwege zijn hoogen leeftijd vervangen door Percy, welke verwisseling een zeer gelukkige bleek te zijn. Het was toch Percy, die het korps hospitaalsoldaten oprichtte, waardoor de gewonden veel eerder en beter konden worden geholpen. Dit korps werd in het begin belachelijk gemaakt maar spoedig wist men de manschappen niet genoeg te waardeeren wegens hun opofferende hulp en naastenliefde.
Men kan zich levendig voorstellen dat, waar de uitrusting van het leger reeds zooveel te wenschen overliet, de hulpmiddelen van den geneeskundigen dienst in een erbarmelijken toestand waren. Er was aan alles gebrek en soms moest men het noodige materiaal bij den veel beter uitgerusten vijand gaan halen. Klachten en verzoeken bij de toegevoegde leger-commissarissen hadden geen resultaat en dat de verzorging der gewonden toch nog zoo vlot verliep was in hoofdzaak aan de goede zorgen van Percy en Larrey te danken.
De gewonden moesten dus zoo spoedig mogelijk onder behandeling komen; maar nu deed zich een groote moeilijkheid voor. Het was namelijk den militairen artsen verboden, de vechtende troepen dichter te naderen dan een mijl, met het gevolg, dat de zwaar gewonden, die juist het eerst verzorgd moesten worden, gedurende langen tijd van de zoo hoog noodige hulp verstoken moesten blijven. Larrey was de meening toegedaan, dat het nut van elgerartsen, zoover achter den troep, veel te gering was en bij de belegering van Spire, drong hij tot in de gevechtslinie door om daar zijn hulp te verleenen. Het gevolg hiervan was, dat hij inplaats van een waardeering te krijgen, in arrest gesteld werd. Gelukkig wist hij de legerleiding weldra van de noodzakelijkheid te overtuigen, dat de order betreffende het verbod om de gevechtslinie binnen een mijl te naderen, opgeheven moest worden en ontelbare malen heeft Larrey met gevaar voor eigen leven de gewonden uit het vuur gehaald. Dat ook Percy dezelfde overtuiging had, bleek in Mannheim, waar de luitenant der genie Lacroix op de Rijnbrug gewond werd. Percy, die dit bemerkte, snelde hem ter hulp, terwijl de brug onder het vuur stond van twaalf stukken geschut en wist met den gewonde op zijn rug, veilig de Fransche troepen te bereiken. De groote moeilijkheid was en bleef het feit, dat de gewonden niet alleen spoedig verzorgd, maar ook naar een veilige plaats gebracht moesten worden.
Larrey wist gedaan te krijgen dat men hem toestemming gaf een bereden groep te vormen van drie chirurgen en een verpleger, welke ingedeeld werden bij de voorhoede. Nu zag Larrey voor het eerst vele soldaten in zijn onmiddellijke omgeving gewond raken en dit maakte een overweldigende indruk op hem, zoodanig, dat hij ternauwernood zijn werk kon voortzetten. Dit oogenblik duurde slechts kort en hij verklaarde zelf, toen hij den vuurdoop te Boven-Ursel vlak bij de vesting Königstein ondergaan had, dat dit de eerste en de eenige keer in zijn geheele militaire loopbaan geweest is, dat de angst hem dreigde te overmannen.8)
Tijdens een gevecht reden ze tot de voorste lijn, verbonden de gewonden en brachten deze meteen buiten de vuurlinie. Dat liep echter niet steeds van een leien dak; soms moesten ze eerst trachten met behulp van soldaten den vijand te verdrijven, alvorens ze hulp konden verleenen.9)
Larrey werd voor zijn heldhaftig gedrag door de vertegenwoordigers van het volk bij het leger van Custine gelukgewenscht en hij kon zich gelukkig prijzen, dat hij in korten tijd zóó de aandacht op zich had kunnen verstigen. Nauwelijks was een slag afgeloopen en waren de gewonden verzorgd, of Larrey verzamelde al het onder hem staande geneeskundig personeel om zich heen en gaf aan de hand der opgedane ervaringen lessen en besprekingen in anatomie en operatie-leer. Het is steeds een principe van hem geweest en tot het laatste moment gebleven, dat elk vrij oogenblik benut moest worden om de kennis te vermeerderen, opdat de hulp zoo doeltreffend mogelijk zou zijn. Hij heeft mede daardoor een keurkorps van legerartsen kunnen vormen, dat in de heele geschiedenis zijn weerga niet gevonden heeft. Door zijn bezielend voorbeeld en zijn ijver wist hij wankelmoedigen mee te sleepen en kon hij bijna bovenmenschelijk werk volbrengen.
Na de verovering van Frankfort eindigde de veldtocht van 1792 en betrokken de Fransche troepen hunne winterkwartieren in Mainz. Larrey zond nu een publicatie naar Parijs over door hem uitgedachte en gebruikte hechtnaalden van verschillend model, naar gelang van de plaats, waar die hechting moest aangebracht worden. Door de "Academié de Chirurgie" werd hem op 13 April 1793 de gouden medaille verleend. Hier in Mainz leerde hij Soemering kennen, wiens medewerker hij werd en wiens vriend hij bleef.
De krijgskans keerde en er kwam een einde aan de Fransche overwinningen.
 
1) Paul Triaire. Dominique Larrey et les campagnes de la Révolution et de l'Empire. Tours 1902 Pag. XIV.
2) Triaire. J.D. Larrey pag. 640.
3) Larrey schrijft in zijn Mémoires: Il est incertain si je suis né en 1766 ou en 1769 parceque pendant la Révolution les archives des frontières d'Espagne furent bouleversées. Volgens Gurlt staat het vast dat de datum 8 Juli 1765 was.
4) "Il prépare les leçons d'anatomie d'Alexis Larrey" schrijft Paul Triare op blz. 4.
5) Eugène Dupeyroux. Thèse de doctorat 1904. Le Baron Dominique Larrey. Sa vie et son oeuvre.
6) Larrey schrijft in zijn mémoires Augustus, terwijl Triaire aangeeft, dat hij op 29 September 1878 uit Toulouse vertrok.
7) Deze episode uit zijn leven heeft Larrey bij de uitgave van zijn Mémoires in 1817, tijdens de Restauratie, niet durven publiceeren, maar bij de niet uitgegeven manuscripten, bewerkt door Triaire, is dit te vinden.
8) Dit was een der eerste keeren, dat een legerarts zich temidden van het gevecht bevond en larrey geeft zelf toe, dat het zien gewond raken van zoovele soldaten veel indruk op hem maakte. Ndien heeft hij er echter geen hinder meer van ondervonden. Hij schrijft: "A partir de ce moment j'ai toujours vu avec calme les batailles et combats auxquels j'ai assistés.
9) Reeds zeer vroeg werden de gewonden te paard uit het gevecht gehaald. Corlieu schrijft in de Revue Scientifique Oct. 1892. "Déjà au sixième siècle un empereur Romain organisa un corps de cavaliers, qui étaient chargés d'emporter les blessés pour les faire soigner hors du champ de bataille.


webdesign & copyright
© 2001-2003 Eveline
←       →